Comparative Reconstruction of Proto-Katë

This post is an attempt at reconstructing the latest common ancestor of the Katë dialects, based on data and orthography provided by Halfmann (2024)'s grammar of the language, using the comparative method. It will also take into account the extensive Katë loanword layer in Prasun, which shows some archaic features that are no longer found in any Katë dialect.

Introduction

Katë is the largest Nuristani language with around 80 to 90 thousand speakers spread across Nuristan in Afghanistan and some parts of Chitral District in Pakistan. The language is divided into three distinct but mutually intelligible dialects: Western (W), Northeastern (NE), and Southeastern (SE). Alternative names for the language include Kati (from Persian-influenced Katë-ī), Kamkata-vari/Kamkata-viri (from Strand's fusion of the two ethnonyms Kom and Katë), Shekhani (used in Chitral, literally "elder").

It is believed that speakers of the language originate from Ktivi (Kantiwa) before the expansion occurred sometime within the last few centuries. The original language from which the various Katë dialects emerged can be called Proto-Katë, which is the focus of this discussion. A slightly earlier version, called Pre-Proto-Katë, takes into account the archaic features of the loanword layer in Prasun.

Consonantal correspondences

The consonant correspondences between Katë dialects are relatively straightforward. Note the application of Southeastern lenition and voicing in intervocalic position.

PKt. *p > W p, NE p, SE p ~ b
"five": PKt. *puč > W puč, NE puč, SE puč
"lung": PKt. *pëpǘs > W pis, NE pis, SE papǘs ~ pabǘs
"flower": PKt. *piš > W piš, NE piš, SE piš

PKt. *t > W t, NE t, SE t
"you (dir.sg.)": PKt. *tü > W tyu, NE tyu, SE tü
"three": PKt. *tre > W tre, NE tëré, SE tre
"twilight": PKt. *trëmší > W trëmší, NE tërëmší, SE tramží

PKt. *ṭ > W ṭ, NE ṭ, SE ṭ ~ ṛ
"cliff": Pre-PKt. *aṭā́l > PKt. *aṭól > W aṭól, NE aṭól, SE aṛól
"stone": Pre-PKt. *vāṭ > PKt. *voṭ > W voṭ, NE voṭ, SE voṭ
"nail": PKt. *ṭukú > W ṭukú, NE ṭku, SE ṭku

PKt. *k > W k, NE k, SE k ~ ğ
"fox": PKt. *řëvéki > W řëvéki, NE řëvéki, SE vříği
"strength": Pre-PKt. *kāṭ > PKt. *koṭ > W koṭ, NE koṭ, SE koṭ
"basket": Pre-PKt. *këvā́ > PKt. *këvó > W këvó, NE këvó, SE kavó

PKt. *b > W b, NE b, SE b
"earth": PKt. *büm > W bim ~ byum, NE bim, SE büm
"brother": Pre-PKt. *břā > PKt. *břo > W břo, NE břo, SE břo
"flour": PKt. *bře > W bře, NE bře, SE bře

PKt. *d > W d, NE d, SE d
"two": PKt. *dü > W dyu, NE dyu, SE dü
"beard": PKt. *daří > W dayí, NE daří, SE daří
"grape": Pre-PKt. *drās > PKt. *dros > W dros, NE dërós, SE dros

PKt. *g > W g, NE g, SE g ~ ğ
"wheat": PKt. *gum > W gum, NE gum, SE gum
"cow": Pre-PKt. *gā > PKt. *go > W go, NE go, SE go
"bad": PKt. *ḍëgë́rë > W ḍëgë́rë, NE ḍëgérë, SE ḍağë́rë

PKt. *s > W s, NE s, SE s ~ z
"sun": PKt. *su > W su, NE su, SE su
"female goat": PKt. *vësë́ > W vasë́, NE vësë́, SE vazë́
"seven": PKt. *sut > W sut, NE sut, SE sut

PKt. *š > W š, NE š, SE š ~ ž
"cold": PKt. *šyëlë́ > W šilë́, NE šilë́, SE šalë́
"horse": PKt. *ušp > W vušp, NE ušúp, SE ušpë́
"mouth": PKt. *aší > W aší, NE aší, SE aží

PKt. *ṣ > W ṣ, NE ṣ, SE ṣ ~ ẓ
"six": PKt. *ṣu > W ṣu, NE ṣu, SE ṣu
"bull": PKt. *aṣë́ > W aṣë́, NE aṣë́, SE aẓé
"beak": Pre-PKt. *nāṣ > PKt. *noṣ > W noṣ ~ nuṣ, NE noṣ, SE noṣ

PKt. *ẓ > W ẓ, NE ẓ, SE ẓ
"salt": PKt. *ẓuk > W ẓuk, NE ẓuk, SE ẓuk
"pea": PKt. *ẓüm > W ẓyum, NE ẓum, SE ẓüm
"hair": PKt. *ẓü > W ẓyu, NE ẓu, SE ẓü

PKt. *ċ > W ċ, NE ċ, SE ċ
"thirteen": PKt. *triċ > W triċ, NE tëríċ, SE triċ
"branch": Pre-PKt. *ċāv > PKt. *ċov > W ċov, NE ċō, SE ċō
"bear": PKt. *iċ > W yiċ, NE iċ, SE yiċ

PKt. *j̈ > W z, NE z, SE j̈
"heart": PKt. *j̈ërë́ > W zërë́, NE zërë́, SE j̈arë́
"red": PKt. *j̈eňë́ > W zëřë́, NE zëňë́, SE j̈ëňë́
"snow": PKt. *j̈im > W zim, NE zim, SE j̈im

PKt. *j̣ > W ẓ, NE ẓ, SE j̣
"conflict": Pre-PKt. *j̣āř > PKt. *j̣oř > NE ẓoř, SE j̣oř
"slushy": PKt. *j̣eẓë́ň > W ẓëẓë́ř, SE j̣ëẓë́ň

PKt. *č > W č, NE č, SE č
"skin": Pre-PKt. *čām > PKt. *čom > W čom ~ čum, NE čom, SE čom
"goat kid": PKt. *čũ > W ču, NE čũ, SE čũ
"man": Pre-PKt. *māč > PKt. *moč > W moč ~ muč, NE moč, SE moč

PKt. *c̣ > W c̣, NE c̣, SE c̣
"tear": PKt. *ac̣ǘ > W ac̣í ~ ac̣yú, NE ac̣í, SE ac̣ǘ
"ladder": PKt. *c̣ik > W c̣ik, NE c̣ik, SE c̣ik
"to crush": PKt. *vic̣ë́- > W vëc̣é-, NE vëc̣é-, SE vic̣ë́-

PKt. *ǰ > W ǰ, NE ǰ, SE ǰ
"bowstring": PKt. *ǰi > W ǰi, NE ǰi, SE ǰi
"daughter": PKt. *ǰü(-k) > W ǰuk, NE ǰi, SE ǰü
"shame": PKt. *ǰirík > W ǰirík, NE ǰirík, SE ǰirík

PKt. *l > W l, NE l, SE l
"blood": PKt. *luy > W luy, NE luy, SE luy
"fight": PKt. *këlë́ > W këlë́, NE këlë́, SE kalë́
"blood-brother": PKt. *sulí > W sulí, NE súli, SE súli

PKt. *r > W r, NE r, SE r
"clear sky": PKt. *ir > W yir, NE ir, SE yir
"ear": Pre-PKt. *kār > PKt. *kor > W kor, NE kor, SE kor
"white": PKt. *kašírë > W kašérë ~ kašírë, NE kašírë, SE kažírë

PKt. *ř > W ř ~ y, NE ř, SE ř
"light": PKt. *řuč > W řuč, NE řuč, SE řuč
"deodar cedar": PKt. *řu > W řu, NE řu, SE řu
"vagina": PKt. *piří > W přiyí, NE přī, SE přī

PKt. *m > W m, NE m, SE m
"mouse": PKt. *musë́ > W mësë́, NE musë́, SE muzë́
"clay": PKt. *mëří > W mřëyí, NE mřey, SE muňí
"small bird": Pre-PKt. *mřëŋëċë́ > PKt. *mřëŋċë́ > W mřëŋéċ, NE mřëŋéċë, SE mřaŋj̈ë

PKt. *n > W n, NE n, SE n
"name": Pre-PKt. *nām > PKt. *nom > W nom ~ num, NE nom, SE nom
"trough": Pre-PKt. *nivā̃́ > PKt. *nivṍ > W nivú, NE nëvó, SE nuvó
"cloth": Pre-PKt. *sën(d)ā́ > PKt. *sënó > W sënú, NE sënó, SE sanó

PKt. *ň > W ř ~ y, NE ň, SE ň
"Disani": PKt. *díseňi > W dísëyi, NE dísëňi, SE dízëňi
"blind": PKt. *kaňë́ > W kařë́, NE kaňë́, SE kaňë́
"to see": PKt. *veňë́- > W vařé- ~ vëřé-, NE vaňé-, SE vaňë́-

PKt. *ŋ > W ŋ, NE ŋ, SE ŋ
"female markhor": Pre-PKt. *mřāŋ > PKt. *mřoŋ > W mřuŋ, NE mřoŋ, SE mřoŋ
"fire": Pre-PKt. *aŋā́ > PKt. *aŋó > W aŋó, NE aŋó, SE aŋó
"horn": PKt. *ṣiŋ > W ṣiŋí, NE ṣiŋ, SE ṣiŋ

PKt. *y > W y, NE y, SE y ~ ∅
"grass": PKt. *yus > W yus, NE yus, SE yus
"to eat": PKt. *yu- > W yu-, NE yu-, SE yu-
"porcupine": PKt. *sëpáy > W spay, NE spay, SE sapā́

PKt. *v > W v, NE v ~ ∅, SE v ~ ∅
"to cry (of animals)": PKt. *vaċë́- > W vaċé-, NE vaċé-, SE vaċë́-
"shoe": Pre-PKt. *vëċā́ > PKt. *vëċó > W vëċó, NE vëċó, SE vaċó
"daughter-in-law": PKt. *vuv > W vuv, NE vū, SE vu

Vowel correspondences

The vowel correspondences between Katë dialects are fairly complex and numerous irregularities may be found. For convenience, they will be separated into pretonic and stressed positions.

PKt. *a (pretonic/stressed) > W a, NE a, SE a
"to come": PKt. *áċë- > W áċe-, NE áċë-, SE áċë-
"self": PKt. *amú > W amú, NE amú, SE amú
"to know": PKt. *j̈aňë́- > W zařé-, NE zaňé-, SE j̈aňë́-

Pre-PKt. *ā (stressed) > PKt. *o > W o ~ u, NE o, SE o
"name": Pre-PKt. *nām > PKt. *nom > W nom ~ num, NE nom, SE nom
"basket": Pre-PKt. *këvā́ > PKt. *këvó > W këvó, NE këvó, SE kavó
"man": Pre-PKt. *māč > PKt. *moč > W moč ~ muč, NE moč, SE moč

PKt. *e (pretonic) > W ë, NE ë, SE ë
"red": PKt. *j̈eňë́ > W zëřë́, NE zëňë́, SE j̈ëňë́
"soldier": PKt. *seňí > W sëyí, NE sëňí, SE sëňí
"long": PKt. *dregë́ň > W drëgéř ~ drëgë́ř, NE dërëgéň, SE drëŋë́ň

PKt. *e (stressed) > W e, NE e, SE e ~ i
"fox": PKt. *řëvéki > W řëvéki, NE řëvéki, SE vříği
"one": PKt. *ev > W ev, NE ev, SE ē ~ ev
"nineteen": PKt. *neċ > W neċ, NE neċ, SE neċ

PKt. *ë (pretonic) > W ë ~ ∅, NE ë ~ ∅, SE a
"brain": PKt. *mřëštë́ > W mřëštë́, NE mřëštë́, SE mřaštë́
"heart": PKt. *j̈ërë́ > W zërë́, NE zërë́, SE j̈arë́
"foxtail millet": Pre-PKt. *këċā́ > PKt. *këċó > W kċo, NE kċo, SE kaċó

PKt. *ë (stressed) > W ë, NE ë, SE ë
"Katë": PKt. *katë́ > W katë́, NE katë́, SE katë́
"scorpion": PKt. *uppë́ > W vupë́, NE upë́, SE vupë́
"hunger": PKt. *avtë́ > W avtë́, NE ṓtë, SE ṓtë

PKt. *i (pretonic) > W ë, NE ë, SE i
"to crush": PKt. *vic̣ë́- > W vëc̣é-, NE vëc̣é-, SE vic̣ë́-
"twenty": PKt. *viċí > W vëċë́, NE vëċë́, SE viċí
"language" > PKt. *virí > W vërí, NE vërí, SE virí

PKt. *i (stressed): W i, NE i, SE i
"manure": PKt. *ċiṭ > W ċiṭ, NE ċiṭ, SE ċiṭ
"bowstring": PKt. *ǰi > W ǰi, NE ǰi, SE ǰi
"snow": PKt. *j̈im > W zim, NE zim, SE j̈im

PKt. *u (pretonic): W u [ʷ], NE u ~ ∅, SE ∅
"nail": PKt. *ṭukú > W ṭukú, NE ṭku, SE ṭku
"lame": PKt. *kuṭë́ > W kuṭë́, NE kṭë, SE kṭë
"yogurt": PKt. *turí > W turí, NE turí, SE trǖ

PKt. *u (stressed): W u, NE u, SE u
"light": PKt. *řuč > W řuč, NE řuč, SE řuč
"deodar cedar": PKt. *řu > W řu, NE řu, SE řu
"smell": PKt. *gun > W gun, NE gun, SE gun

PKt. *ü (stressed): W i ~ yu, NE i ~ (y)u, SE ü
"earth": PKt. *büm > W bim ~ byum, NE bim, SE büm
"hair": PKt. *ẓü > W ẓyu, NE ẓu, SE ẓü
"tear": PKt. *ac̣ǘ > W ac̣í ~ ac̣yú, NE ac̣í, SE ac̣ǘ

Consonant clusters

The reconstruction of consonant clusters in Proto-Katë are fairly straightforward, though some experience simplification. In some cases, the only diagnostic feature is the lack of lenition or voicing in the Southeastern form (though most of them result from cluster simplification via secondary syncope). For brevity, we will only list the clusters that change in one or more Katë dialects.

PKt. *pp > W p, NE p, SE p
"scorpion": PKt. *uppë́ > W vupë́, NE upë́, SE vupë́

PKt. *tk > W tk, NE tk, SE k
"medial locative": PKt. *atkǘ > W atkyú, NE atkyú, SE akǘ

PKt. *ss > W s, NE ss, SE s
"year": PKt. ssë > W së, NE ssë, SE së

PKt. *ṣč > W ṣč, SE š
"rib": PKt. *paṣčǘṭ > W paṣčúṭ, SE pašǘṭ

Umlaut

There are a number of vowel correspondences that do not easily fit into section 3. Historically, they reflect a process of umlaut from the now-lost final vowel or a Proto-Nuristani glide *rʲ > ř. Most of these cognate sets reflect variation between e and i, though some of the different correspondence sets may reflect irregularities.

PKt. *ay > W i, NE yu, SE e
"on top (of)": PKt. *pëċáyř > W pċiř, NE pċyuř, SE paċéř

PKt. *ey > W i, NE e, SE e
"mediator": PKt. *ladéyr > W ladír, NE ladér, SE ladér

PKt. *ëy > W ë ~ i, NE e, SE e
"eye": PKt. *ačë̃́y > W ačí, NE ačẽ́, SE ačẽ́
"water mill": PKt. *apšë̃́y > W apší, NE apšẽ́, SE apšẽ́
"shade": PKt. *ċavë̃́y > W ċavë́, NE ċavẽ́, SE ċavẽ́

Apparently irregular cases:

"shoulder blade": PKt. *par(éí)k > W parék, SE parík
"pigeon": PKt. *kavék > W kavék, NE kavík, SE kavék
"nettle": PKt. *dëċë̃́y > W duċí, SE daċü̃́
"apricot": PKt. *ċerë̃́y > W ċërë́, SE ċërĩ́

Most of these require further research to determine the environment for the reflexes above.

Katë loanwords in Prasun

The Prasun language has a large number of loanwords from Katë, with some of them dating back to a Pre-Proto-Katë stage. Here, we will examine the archaic features of the donor language that have been lost in later Proto-Katë.

Retention of Pre-PKt. *ā against later PKt. *o:

"Kom": Pre-PKt. *kām → Pr. kām'ə (PKt. *kom > W kom ~ kum, NE kom, SE kom)
"strength": Pre-PKt. *kāṭ → Pr. kaṭ (PKt. *koṭ > W koṭ, NE koṭ, SE koṭ)
"Mone (god)": Pre-PKt. *mā́nde → Pr. mandi ~ m'āndi (PKt. *móne > W móne ~ múne, NE mon, SE móne)

Retention of Pre-PKt. *nd and *ṇḍ against later PKt. *n and *ṇ

"smell": Pre-PKt. *gund → Pr. gund "fart" (PKt. *gun > W gun, NE gun, SE gun)
"frog": Pre-PKt. *mëṇḍúk → Pr. maṇḍ'ag ~ maṇḍ'ug (PKt. *mëṇúk > W mëṇúk, NE muṇúk, SE maṇúk)
"Mone (god)": Pre-PKt. *mā́nde → Pr. mandi ~ m'āndi (PKt. *móne > W móne ~ múne, NE mon, SE móne)

This may suggest that contact with Prasun speakers began centuries before the breakup of Proto-Katë from its presumed homeland in Ktivi (Kantiwa). This may have occurred in the first half of the second millennium.

The treatment of sibilant clusters

Perhaps the most problematic sets to reconstruct are initial sibilant clusters, which are reduced to W s(ë)ċ and NE ss.

"father-in-law": PKt. *ċëċǘř > W sëċyúř, NE ssyuř SE ċüř
Analysis: Since SE has reductive *ċëċ > ċ, a reconstruction *sëċǘř would have yielded SE *saċǘř.

"to hew": PKt. *tëċë́- > W sëċé-, NE ssé-, SE taċë́-
"small livestock": PKt. *turċë̃́-ṣoř ~ *turċë̃́-ṣařë > W sċé-ṣoř, NE sëċú-ṣoř, SE turċë̃́-ẓařë
Analysis: These two form a regular correspondence set and therefore *t...ċ should be reconstructed.

"to drip: PKt. *(u-)sčuč- > W s(ë)ċu-, NE ssi- ~ ssyu-, SE vušš-
Analysis: SE šš comes from a triple cluster (Halfmann 2025), since PKt. double clusters always reduce in SE to single consonants (with some exceptions like *št > SE št). However, it is possible that initial vu- in the SE dialect reflects a metathesis of PKt. *u.

References

• Halfmann, Jakob (2024). A Grammatical Description of the Katë Language (Nuristani) (PhD thesis). Cologne: University of Cologne.

• Halfmann, Jakob (2025). The Diversification of Indo-Iranian and the Position of the Nuristani Languages. Wiesbaden: Reichert.